پایگاه پژوهشهای فرهنگ و زبانهای آریایی

باز سازي تكواژ مجهول ساز در گذشته زبان فارسي

مقاله اي از دكتر  مجتبي منشي زاده

 مجله ي زبان و ادب( مجله ي دانشكده ي ادبيات فارسي و زبانهاي خارجي دانشگاه علامه طباطبايي، زمستان 84، شماره بيست و ششم، رويه هاي 5-9 ) .

***********************************

باز سازي تكواژ مجهول ساز در گشته زبان فارسي

مجتبي منشي زاده( عضو هيئت علمي دانشگاه علامه طباطبايي)

I-  بيان مسأله

 بر اساس همه منابع دستوري زبانهای ايراني ميانه غربي و شرقي، براي بيان مفهوم فعل مجهول سه امكان متفاوت وجود داشت :

الف: پيوستن تكواژ صرفي Īh--  به مادّه ي مضارع فعل كه معمولاً براي ساخت فعل مضارع مجهول و در پاره اي از موارد براي فعل ماضي جعلي مجهول به كار مي رفته است:

كرده شود                                                           kunĪhênd   

نوشته شود                                                         niwisihêd  

گسترده شود                                                     wifrâyohist   

 ب- صورت تركيبيِ ⁽¹⁾ بن ماضي  فعل متعدّي  با پيوستن صورتهاي مختلف- baw-  ، ماده ي مضارع فعل bûdan:

كرده شود                                                        kard bawêd

كرده شد                                                            kard hêm

كرده شده بود                                                kard bûd hem 

ج- فعل هاي آغازي ⁽²⁾ ايراني باستان در فارسي ميانه اشكاني و گاهي در فارسي ميانه ترفاني براي بيان مفهوم  مجهول به كار مي رفته اند:

آميخته شود                                                              âmixsêd

نجات داده شوند                                                        bôxsênd

 پرسش اصلي اين مقاله آن است كه چرا سير تحوّل تكواژ مجهول ساز صرفي در زبانهاي فارسي باستان و اوستا يعني تكواژ صرفي-ya  – با تكواژ صرفي مجهول ساز دوره ميانه-Īh  -  به ظاهر سازگاري ندارد .

اوتاكار كليما(1908-1988)

از ايرانشناسان برجسته ي چك بود. از تأليفات او دو كتاب درباره ي مزدك را آقاي جمشيد افكاري ترجمه كرده اند و پژوهندگان ايراني با شيوه ي علمي او آشنايي يافته اند.او در دانشگاه شارل پراگ تحصيل زبانشناسي كرد. يوناني و لاتيني و سانسكريت و فارسي و ارمني را فرا گرفت و با زبانهاي سامي آشنايي يافت.استادان نامورش يان ريپگا, فيليكس تائور, ب.هروزوني بودند.

وقتي كه به عضويت مؤسسه ي شرقشناسي برگزيده شد خطابه اي درباره ي تاريخ زردشت ايراد كرد. تخصص و علاقه مندي كليما به تعليمات زردشت و مزدك و زندگي آنان و مسائل مربوط به اوستا و زبانهاي ايراني ميانه معطوف بود. از تحقيق در تاريخ باستان منطقه ي خاور ميانه هم غافل نماند.

نخستين مقاله ي او درباره ي مانويت بود(1950) و در دنبال آن چندين مقاله ي  ديگر درباره ي ماني و افكار او به آلماني منتشر كرد و عاقبت نگارش رساله ي منفردي را كه Manis Zeit und Leben (روزگار ماني و زندگي او) نام داشت در سال 1962 به چاپ رسانيد. او هرگز از اين رشته دست باز نكشيد. باز در سال 1965 مقاله اي نوشت كه نامش تجسس در سالشماري ماني بود و مقالات  ديگري كه تا سال 1969 به چاپ رسيده است. كليما همين روال را در تحقيق در احوال  و افكار  و زمان مزدك گذرانيد. نخستين مقاله اش در اين زمينه در سال 1947 نشر شد و عاقبت كتابي منتشر ساخت كه 317 صفحه بود. همچنين بعدها كتاب پژوهش در در تاريخ آئين مزدك به قلم او به چاپ رسيد كه به فارسي ترجمه شده است.

كليما در نگارش تاريخ ادبيات فارسي  تأليف يان ريپكا همكاري كرد. فصول مربوط به اوستا، كتيبه هاي ايراني و ادبيات دوره ي فارسي ميانه در آن كتاب به قلم اوست.

كليما مقالاتي هم درباره ي تاريخ ايران باستان دارد. از جمله ي آنها نامهاي رسمي حكومت ايران پيش از دوره ي اسلامي ، مسائل برده داري در ايران باستان است.

برگرفته از : آينده، مجله ي فرهنگ و پژوهشهاي ايراني( تاريخ, ادبيات, كتاب)، شماره هاي 7-9، سال نوزدهم-مهر- آذر 1372)، صص 842 و 843.

مهرگان ایران با ۳ نوشتار  ارزنده از

 ( برای خواندن هر کدام از نوشتار ها  بر روی نام نوشتار مورد نظر کلیک کنید)

زنده یاد  استاد سعید نفیسی  

 آیین مهرگان از ابتدا تا استیلای مغول 

استاد  فریدون جنیدی  

( مهر ایرانی )

  و

علیرضا حیدری

 ( زمینه شناخت خورشید در نوشته های سهروردی )

جهان زين سخن پاک ويران شود

عليرضا حيدري

 آقاي ابوالفضل خطيبي، که از اعضاي فرهنگستان زبان و ادب فارسي، و از شاهنامه پژوهان روزگار ما است؛ چندي پيش نوشتاري را در وبلاگ شخصي خويش« سخن نوشته هاي ابوالفضل خطيبي، http://a-khatibi.blogspot.com با نام «زگفتار ویران نگردد جهان»بارگذاري کرد. در آن گفتار، او با اشاره به بيتي از شاهنامه در پادشاهي کسري، در بخش « توقيعات انوشيروان(؟) » و بهره گيري از کتاب آقاي «يوزف ويسفوهر» ، کسري را شاهي آزاد انديش، که تحمّل گفتار مخالف را داشته؛ معرّفي کرده است!

امّا شايد حقيقت بگونه اي ديگر باشد! بر بنياد شاهنامۀ فردوسي، کسري، کشندۀ مزدک و آزارندۀ بزرگمهر است. و سبب کشتارهاي کسري، علي رغم جعل موبدان فاسد عصر ساساني، چيزي جز  عدم تحمّل گفتار مخالف، از سوي کسري نبوده است! او به مانند بسياري از شاهان خلفش چون اردشير بابکان و داريوش اوّل، تحمّل گفتار مخالف را نداشت؛ و روشنفکران را به فجيعترين صورت مي کشت!

....